Ταφόπλακα, Ευθυμία Οικονομίδου

Το έκθεμα το οποίο μου κίνησε το ενδιαφέρον κατά την επίσκεψή μας στο Εβραϊκό Μουσείο και το οποίο αποφάσισα να παρουσιάσω είναι μια ταφόπλακα από τη μεγάλη Εβραϊκή νεκρόπολη της Θεσσαλονίκης. Η συγκεκριμένη ταφόπλακα, όπως αναγράφεται και στη σχετική επιγραφή, πιθανότατα χρονολογείται στα τέλη του 19^ου αιώνα και φέρει σύμβολα που αναφέρονται στο επάγγελμα του νεκρού, όπως άλλωστε συχνά συνηθίζονταν σε πολλούς εβραϊκούς τάφους. Όπως μας επισήμανε η ξεναγός η ταφόπλακα προέρχεται από τον τάφο μιας γυναίκας, που ασκούσε το επάγγελμα της μοδίστρας.

Το εβραϊκό νεκροταφείο εκτείνονταν ανατολικά από τα τείχη της Θεσσαλονίκης. Ήδη από το 1821 ξεκίνησαν οι περιπέτειες που θα έκριναν και την τύχη του νεκροταφείου ενάμιση σχεδόν αιώνα αργότερα. Το νεκροταφείο γνώρισε όλα αυτά τα χρόνια αρκετές απαλλοτριώσεις και βανδαλισμούς. Ωστόσο, το σχέδιο για την ολοκληρωτική καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου ξεκίνησε, ουσιαστικά, κατά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο με την κατοχή της Θεσσαλονίκης από τους Γερμανούς, τον Απρίλιο του 1941. Ειδικότερα, το 1942 καταφθάνει στην πόλη ο Μαξ Μέρτεν, γερμανός αξιωματικός και εισαγγελέας, ο οποίος υπήρξε ο κύριος υπεύθυνος για τη γενοκτονία των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, τη λεηλασία των περιουσιών τους και την οριστική καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου. Η καταστροφή ξεκίνησε με συνοπτικές διαδικασίες, οι οποίες υπήρξαν ιδιαίτερα απάνθρωπες και φρικαλέες. Σε όλο τον χώρο του νεκροταφείου υπήρχαν κατεστραμμένοι τάφοι, σπασμένες ταφόπλακες και οστά των νεκρών πεταμένα ασεβώς παντού. Σε σύντομο χρονικό διάστημα το νεκροταφείο μετατράπηκε σε μάντρα οικοδομικών υλικών, μαρμάρων και τούβλων. Οι μαρμάρινες πλάκες, που άλλοτε κάλυπταν τα μνήματα, κατασχέθηκαν από τους Γερμανούς ή διατέθηκαν σε Έλληνες χριστιανούς, με ή χωρίς αντάλλαγμα, με αποτέλεσμα αρκετές απ’ αυτές να χρησιμοποιηθούν ως οικοδομικά υλικά για την ανέγερση σπιτιών αλλά και σχολείων, εκκλησιών, δρόμων και πεζοδρομίων.

Η τραγική κατάληξη του παλιού εβραϊκού νεκροταφείου της Θεσσαλονίκης υπήρξε χωρίς αμφιβολία συνέπεια του «γενικότερου σχεδίου» για τη δραματική εξόντωση και καταστροφή της εβραϊκής κοινότητας της πόλης, κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής.