Διαταγές του Ναζί διοικητή της Θεσσαλονίκης Μαξ Μέρτεν, Δημήτρης Μητσόπουλος

Το έκθεμα το οποίο μου προξένησε ιδιαίτερη εντύπωση είναι η πλάκα στην οποία αποτυπώνονται και ερμηνεύονται οι διαταγές του Ναζί διοικητή της Θεσσαλονίκης Μαξ Μέρτεν, τον Φλεβάρη του ’43, δηλαδή περίπου ένα μήνα πριν την έναρξη της γενοκτονίας του εβραϊκού πληθυσμού της Πόλης (ο πρώτος συρμός για το Auschwitz αναχώρησε στις 15/3).

Με βάση την ερμηνεία των διαταγών, απαγορεύεται στους Εβραίους να μετακινούνται, να μετεγκαθίστανται χωρίς άδεια, ενώ η προβλεπόμενη ποινή είναι ο θάνατος. Ακόμη, τους απαγορεύεται η χρήση μέσων μαζικής μεταφοράς, καθώς και η παρουσία τους σε δημόσιους χώρους, λ.χ. σε πλατείες, μετά τη δύση του ήλιου. Η τελευταία διαταγή αφορά την απαγόρευση χρήσης τηλεφώνων από τους Εβραίους και τους υποχρεώνει να επιστρέψουν ακόμη και τις οικιακές τους συσκευές. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός από τη διαταγή αυτή εξαιρούνται οι ξένοι υπήκοοι.

Όλα τα παραπάνω είναι δυνατόν να ερμηνευθούν, μόνο στο πλαίσιο της εποχής. Ήδη πριν το ξέσπασμα του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, στη ναζιστική Γερμανία −και όχι μόνο− είχαν εκδηλωθεί ιδιαίτερα βάναυσες ενέργειες κατά των εβραϊκών πληθυσμών (π.χ. Νύχτα των Κρυστάλλων), ενώ ήδη από τα τέλη του ’41 , αρχές ’42 είχαν αποφασιστεί και αποσαφηνιστεί οι λεπτομέρειες της «Τελικής Λύσης». Ειδικότερα, στην περιοχή της Θεσσαλονίκης, που η παρουσία του εβραϊκού στοιχείου ήταν έντονη, είχαν ληφθεί αντιεβραϊκά μέτρα, όχι όμως εξ αρχής (η πόλη καταλήφθηκε από τους Ναζί στις 9 Απριλίου του 1941). Πρώτη μεγάλη εκδήλωση αντισημιτισμού στην Θεσσαλονίκη μπορεί να θεωρηθεί το Μαύρο Σάββατο (11 Ιούλη 1942) με τον δημόσιο εξευτελισμό των Εβραίων, στην Πλατεία Ελευθερίας, καθώς και οι διώξεις και τα καταναγκαστικά έργα, που ακολούθησαν. Με μια σειρά διαδοχικών ενεργειών, που ενέτειναν το αίσθημα του φόβου, οι γερμανικές αρχές σε συνεργασία και την αρωγή των quisling τοπικών αρχών προχώρησαν, στις αρχές του Δεκέμβρη του ’42, στην εκ θεμελίων καταστροφή του Εβραϊκού Νεκροταφείου της Πόλης, ενέργεια βάναυση που δεν συνάδει με την εβραϊκή θρησκεία. Το Φλεβάρη έλαβαν χώρα τα τελευταία μέτρα των κατοχικών αρχών, πριν την ολοκληρωτική καταστροφή. Στις 6 Φλεβάρη (το κείμενο, που μου κέντρισε το ενδιαφέρον προέρχεται μια εβδομάδα αργότερα) ανακοινώθηκε στον Αρχιραβίνο Κόρετς, ότι οι Εβραίοι υποχρεούνται να φορέσουν το κίτρινο αστέρι, να σημαδέψουν τα μαγαζιά τους και να εγκατασταθούν στα γκέτο. Οι εξελίξεις υπήρξαν ραγδαίες έκτοτε, καθώς οι Εβραίοι προσπάθησαν να προστατέψουν τις περιουσίες τους μέσω μεσεγγυούχων[1], ενώ υποχρεώθηκαν να δηλώσουν τις περιουσίες τους. Στις 6 Μαρτίου τα γκέτο αποκλείστηκαν, ενώ 10 μέρες αργότερα εκτοπίστηκαν οι πρώτοι Εβραίοι , από τη Θεσσαλονίκη. Μέσα σε έξι μήνες, ουσιαστικά , μια από τις ενεργότερες εβραϊκές κοινότητες της Eυρώπης είχε εκριζωθεί πλήρως.

Σ’ αυτό το ιστορικό πλαίσιο ερμηνεύονται οι διαταγές της 13^ης του Φλεβάρη. Όσον αφορά τους ξένους υπηκόους, οι Εβραίοι, που είχαν Ιταλική ή Ισπανική ιθαγένεια διασώθηκαν τελικώς, λόγω των συμμαχικών και φιλικών σχέσεων που διατηρούσαν, αντίστοιχα, με τη Ναζιστική Γερμανία.

---

[1] μεσεγγυούχος ο (ουσιαστικό) [ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ: μεσεγγυ (μεσεγγύηση) −ουχ (έχω) −ος] πρόσωπο στο οποίο ανατίθεται η φύλαξη επίδικου ή χρηματικού ποσού για ασφάλεια, έως ότου εκδοθεί απόφαση δικαστήριου ή άλλης διοικητικής αρχής, που να λύνει οριστικά τη διαμάχη των αντιδίκων.