Μνημείο εβραϊκού νεκροταφείου στον πανεπιστημιακό χώρο του ΑΠΘ, Κωνσταντίνα Καλαθάρη

Από τον εβραϊκό περίπατο με συγκίνησε ιδιαίτερα το μνημείου του παλαιού νεκροταφείου που εκτεινόταν σε όλο τον σημερινό πανεπιστημιακό χώρο και καταστράφηκε το 1942 κατά την περίοδο της κατοχής. Το νεκροταφείο ιδρύθηκε κατά την πρώιμη ρωμαϊκή εποχή, με την εγκατάσταση των Εβραίων στην πόλη. Το 1942 αποτελούσε τη μεγαλύτερη εβραϊκή νεκρόπολη σε όλη την Ευρώπη.

Ήδη από το 1925, η Ελληνική κυβέρνηση συζητούσε τη μεταφορά του νεκροταφείου ενώ το 1937 ένας νόμος της κυβέρνησης Μεταξά παραχωρούσε κάποια στρέμματα της έκτασης στο ΑΠΘ, χωρίς όμως να πειραχτούν οι τάφοι.

Μνημείο σε ανάμνηση του παλιού εβραϊκού νεκροταφείου Θεσσαλονίκης, Ευγενία Σειρά

Από τον εβραϊκό περίπατο που πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 4/11/2015 αυτό που μου έκανε εντύπωση ήταν το μνημείο που ανεγέρθηκε προς τιμήν των εβραίων της Θεσσαλονίκης στο χώρο της πανεπιστημιούπολης. Όπως είναι γνωστό στο χώρο όπου  βρίσκεται σήμερα το Αριστοτέλειο πανεπιστήμιο, βρισκόταν το εβραϊκό νεκροταφείο. Το νεκροταφείο καταλάμβανε περίπου 300.000 τ.μ. και περιείχε 300.000 τάφους. Βέβαια, καταστράφηκε από τους Ναζί την περίοδο του Β παγκοσμίου πολέμου και συγκεκριμένα το 1942 ενώ τα ταφικά μνημεία λεηλατήθηκαν και διασκορπίστηκαν σε όλη την πόλη. 

Στοά Μοδιάνο, Σαββούλα Μωυσίδου

Ένα από τα πιο σημαντικά μέλη της οικογένειας Μοδιάνο, ήταν ο τραπεζίτης Σαούλ Μοδιάνο (που πέθανε το 1924 στην Τεργέστη), ο οποίος θεωρείτο ένας από τους πλουσιότερους ανθρώπους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στο διώροφο κτήριο βλέπουμε παντού είτε τα αρχικά του ονόματος του (S.M) είτε το όνομα του.

Στη στοά Σαούλ, στη Βενιζέλου, κατασκευασμένη από τον Vitaliano Posseli το 1881 και ανακατασκευασμένη από τον Eli Modiano, λόγω της ολοσχερούς καταστροφής που υπέστη από την πυρκαγιά του 1917, εκεί όπου κάποτε λειτουργούσε τράπεζα και αργότερα αποθήκες εμπορευμάτων, δικηγορικά γραφεία ακόμη και εστιατόριο (δεκαετία ’80), σήμερα λειτουργεί ένα από τα πιο φημισμένα μαγαζιά της περιοχής. Το πρωί τα εμπορικά καταστήματα λειτουργούν κανονικά. 

Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης-θύματα του Ολοκαυτώματος (1943-1944), Αντωνία Γκανάτσα

Σε όλα τα μαθητικά και φοιτητικά μας χρόνια το μάθημα της ιστορίας ήταν γεμάτο αριθμούς. Πόσοι πήραν μέρος εκεί, πόσοι σώθηκαν, πόσα ήταν τα θύματα… Οι αριθμοί αυτοί είναι κάτι τόσο συνηθισμένο πια, που δεν σκέφτηκα ποτέ πόσοι πραγματικά ήταν αυτοί οι άνθρωποι και τι σημαίνει αυτός ο αριθμός. Αυτό που μου έκανε, λοιπόν, εντύπωση στο Εβραϊκό μουσείο ήταν το τεράστιο μάρμαρο στο οποίο ήταν χαραγμένα τα ονόματα των θυμάτων του Ολοκαυτώματος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης. Ενώ ένας αριθμός είναι τόσο απρόσωπος, το να βλέπω χαραγμένα τα ονόματα όλων αυτών των ανθρώπων με ξάφνιασε και με έκανε να σκεφτώ. Μου φάνηκαν τόσα πολλά, που αναρωτήθηκα αν ήταν μόνο τα θύματα της Θεσσαλονίκης ή και κάποιας άλλης περιοχής. Τελικά, ήταν μόνο της Θεσσαλονίκης.

Ο Φραγκομαχαλάς τότε και σήμερα, Μαρία Παρδάλα

Πού να το φανταζόμουν ότι στην περιοχή που συχνάζω και περπατάω καθημερινά έχουν συμβεί γεγονότα που πολλά άκουσα για πρώτη φορά στον εβραϊκό περίπατο με ξεναγό τον Ιωάννη Κιουρτσόγλου. Η περιοχή γύρω από την οδό Βαλαωρίτου σήμερα είναι μια ιστορική περιοχή της Θεσσαλονίκης, με παρελθόν. Κάποτε, στα μέσα του 19^ου αιώνα, ήταν γνωστή ως «Φραγκομαχαλάς» και αποτελούσε την κοσμοπολίτικη «καρδιά» της πόλης, με το αρχοντικό της οικογένειας Αλλατίνι να δεσπόζει εκεί όπου σήμερα συστεγάζονται μαγαζιά και μπαρ παντός τύπου. Αποτελεί κέντρο ξεκούρασης και εναλλακτικής διασκέδασης στην πόλη μας.

Πολλές είναι οι φορές που έχω αναρωτηθεί ποιοι κατοικούσαν σε αυτά τα εγκαταλειμμένα σπίτια που βρίσκονται μέσα αλλά και πάνω από μικροκαταστήματα, εστιατόρια, μπαρ και γραφικά καφέ. Το κτίριο στο οποίο στεγάστηκε αρχικά η πανίσχυρη οικογένεια Αλλατίνι βρισκόταν στο κέντρο του Φραγκομαχαλά, στις σημερινές οδούς Βηλαρά, Βαλαωρίτου και Συγγρού, που η τελευταία, στις αρχές του 20ου αιώνα, έφερε το όνομα Αλλατίνι. Μέχρι το 1904, το οικοδόμημα περιελάμβανε το κεντρικό κτίριο και κήπο προς το νότιο τμήμα του οικοπέδου. Στον κήπο αυτό οικοδομήθηκε, το 1906, η Στοά Μαλακοπή, που φιλοξένησε την Τράπεζα Θεσσαλονίκης, η οποία είχε ιδρυθεί από τους αδερφούς Αλλατίνι το 1888 και άνοιξε της πόρτες της το 1907 βρίσκοντας φιλόξενη στέγη καταστήματα και τράπεζες. Αρχιτέκτονας της Τράπεζας Θεσσαλονίκης ήταν ο Βιταλιάνο Ποζέλι. Σήμερα υπάρχει μια πιτσαρία εκεί με την επωνυμία Pozelli. Η πυρκαγιά του 1917 έφερε μεγάλες καταστροφές στην περιοχή, αλλά άφησε άθικτο το κτίριο του Ποζέλι.

Με την εγκατάσταση των ναζί και την οριστική εξολόθρευση των Εβραίων άρχισε να φθίνει η πολυπολιτισμική διάσταση του Φραγκομαχαλά και η παρακμή της γίνεται αισθητή. Η περιοχή αποτελούσε το κέντρο ζωής και βιοτεχνικής ανάπτυξης της Θεσσαλονίκης. Γεμάτη από στενά και γραφικά σοκάκια, υπήρχαν μαγαζιά με μηχανές ραψίματος παράγοντας ρούχα, παπούτσια και λευκά είδη. Σήμερα η ζήτηση έχει αυξηθεί με νέα καταστήματα να ανοίγουν συνεχώς και επιχειρηματίες να δείχνουν ιδιαίτερη προτίμηση στην ιστορική αυτή γωνιά.

Πηγές

Wikipedia. The Free Encyclopedia Φραγκομαχαλάς
http://thessalonikihouses.gr

Το αρχοντικό της Οικογένειας Αλαττίνη, Ελευθερία Τερζή

Η οικογένεια Αλλατίνη ήταν από τις πιο σημαντικές και πλούσιες οικογένειες που έζησαν και έδρασαν μέσα στην πόλη της Θεσσαλονίκης και επηρέασαν άμεσα τον ιστορικό πυρήνα της. Η οικία όπου αρχικά εγκαταστάθηκαν βρισκόταν στις οδούς Βαλαωρίτου και Συγγρού, η τελευταία από τις οποίες, μάλιστα, έφερε στο παρελθόν το όνομα της οικογένειας. Το 1906 στους κήπους της οικίας Αλλατίνη χτίστηκε η Στοά Μαλακοπής, όπου βρήκαν φιλόξενη στέγη καταστήματα και τράπεζες, κοντά στο υπό ίδρυση Χρηματιστήριο Εμπορευμάτων που έδωσε στην πλατεία το όνομα που έχει ακόμη και σήμερα: Πλατεία Χρηματιστηρίου. Στην ίδια περιοχή υπήρχαν πολλές εβραϊκές μικροϊδιοκτησίες, εμπορικά καταστήματα, χάνια και εργαστήρια, αλλά και αρκετά καταστήματα μουσουλμάνων.

Το 1926 το κτίριο της οικίας Αλλατίνη ανακαινίστηκε από το μηχανικό Μαξ Ρούμπενς και η ημερομηνία της ανακαίνισης διατηρείται μέχρι και σήμερα στη σιδερένια πόρτα του, στην οδό Συγγρού, ενώ  αργότερα οι οικογένεια μετακόμισε στη γνωστή «Βίλα Αλλατίνη». Με το πέρασμα των χρόνων, η γειτονία αυτή μετατράπηκε σε βιοτεχνική περιοχή.

Στοά Μαλακοπής, Έλλη Μουστάκα

Μετά τον περίπατο που κάναμε στην παλία Εβραϊκή περιοχή της Θεσσαλονίκης επέλεξα να αναφερθώ στη Στοά Μαλακοπής. Το κτίριο της Στοάς βρίσκεται στο κέντρο της παλιάς φράγκικης συνοικίας, και αποτελεί μέρος του Κτίσματος Αλλατίνι. Κτίστηκε το 1906-1907 σε σχέδια του Ιταλού αρχιτέκτονα Βιταλιάνο Ποζέλι και στέγασε την Τράπεζα Θεσσαλονίκης, που είχε ιδρυθεί το 1888 από την οικογένεια Αλατίνι. Το 1909 η κεντρική διεύθυνση της Τράπεζας μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη ενώ το υποκατάστημα της Θεσσαλονίκης συνέχισε να λειτουργεί μέχρι το 1940. Επιπλεον θεωρείται σημαντικό να επισημάνω ότι το ρολόι που βρίσκεται στην οροφή του κτίσματος, είναι σταματημένο την ώρα που έγινε ο σεισμός του 1978. Στις 11.

Τράπεζα Θεσσαλονίκη-Στοά Μαλακοπή, Σοφία Πατσέ

     Το κτίριο που βρισκόταν στο κέντρο του Φραγκομαχαλά, στις σημερινές οδούς Βηλαρά, Βαλαωρίτου και Συγγρού, αποτέλεσε την πρώτη οικία της οικογένειας Αλλατίνι. Η ανέγερση του πολυτελούς αρχοντικού ξεκίνησε στα 1862, και μέχρι το 1904, το οικοδόμημα περιλάμβανε το κεντρικό κτίριο και κήπο προς το νότιο τμήμα του οικοπέδου. Στον κήπο αυτό οικοδομήθηκε, στα 1906, η Στοά Μαλακοπή, που φιλοξένησε την Τράπεζα Θεσσαλονίκης, η οποία είχε ιδρυθεί από τους αδερφούς Αλλατίνι το 1888 και άρχισε να λειτουργεί από το 1907, όταν ο διευθυντής της τράπεζας, ο Αλφρέντο Μισραχί, αγόρασε το κτίριο για λογαριασμό της. Στέγασε χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και δικηγορικά γραφεία.

Οικία Allatini, Ευθυμία Οικονομίδου

Στο πλαίσιο του μαθήματος «Η διδασκαλία του Ολοκαυτώματος στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση», πραγματοποιήσαμε την Τετάρτη 4/11 τον προγραμματισμένο εβραϊκό περίπατο. Παρατήρησα πως υπάρχουν μνημεία, αλλά και πολλά κτίσματα τα οποία επιβεβαιώνουν ακόμη και σήμερα την έντονη παρουσία των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη, καθώς και τη συμβολή τους στον εκσυγχρονισμό της πόλης. Προσωπικά, με εντυπωσίασε ιδιαίτερα η έπαυλη της οικογένειας Allatini, που βρισκόταν στο κέντρο του Φραγκομαχαλά, στις σημερινές οδούς Βηλαρά, Βαλαωρίτου και Συγγρού (η τελευταία οδός μάλιστα στις αρχές του 20^ου αιώνα έφερε το όνομα Αλλατίνη).

«Μαύρο Σάββατο» 11-07-1942, Μαρία Κόκορη

Στο πλαίσιο του μαθήματος «Η διδασκαλία του Ολοκαυτώματος στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση» πραγματοποιήσαμε έναν εβραϊκό περίπατο στο κέντρο της Θεσσαλονίκης. Η συγκεκριμένη εικόνα απεικονίζει ένα στιγμιότυπο από το λεγόμενο «Μαύρο Σάββατο» που έλαβε χώρα στη Θεσσαλονίκη στις 11 Ιουλίου του 1942. Εκείνη τη μέρα οι Γερμανοί συγκέντρωσαν στην πλατεία Ελευθερίας έναν μεγάλο αριθμό Εβραίων ανδρών, που υπολογίζεται γύρω στις 10.000.

Τράπεζα Θεσσαλονίκη-Στοά Μαλακοπή, Ελισάβετ Ζουμπουρίδου

Ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά κτίρια  της οικονομικής αλλά και εμπορικής ανάπτυξης των αρχών του 20ού αιώνα είναι το παλιό κτίριο της Τράπεζας Θεσσαλονίκης, γνωστό σήμερα ως Στοά Μαλακοπή, κάτω από την οδό Βαλαωρίτου. Το συγκεκριμένο κτίριο κτίστηκε σε σχέδια του Ιταλού αρχιτέκτονα Βιταλιάνο Ποζέλι το 1906 στον κήπο του παλιού αρχοντικού της εβραϊκής πανίσχυρης οικογένειας Αλλατίνι, που βρισκόταν στο κέντρο του άλλοτε Φραγκομαχαλά, προκειμένου να στεγάσει την τράπεζα. Στην περιοχή αυτή κατοικούσαν εκείνη την εποχή κυρίως οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης ενώ στα γύρω στενά λειτουργούσαν μεγάλες τράπεζες και χρηματιστηριακά γραφεία, τα οποία βρίσκονταν σε ακμή χάρη στη μεγάλη κίνηση των Βαλκανίων και την εβραϊκή παροικία. Όσον αφορά την αρχιτεκτονική του κτιρίου, εντύπωση προκαλεί  η πρόσοψή του με το επιβλητικό αέτωμα της επίστεψης. Παρόλο που η πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης το 1917 κατέστρεψε ολοσχερώς την περιοχή, το κτίριο της τράπεζας παρέμεινε άθικτο και στη συνέχεια ανακαινίστηκε το 1926 από το μηχανικό Μαξ Ρούμπενς. Η χρονολογία της ανακαίνισης αναγράφεται έως και σήμερα στη σιδερένια πόρτα του κτιρίου στην οδό Συγγρού. Κατόπιν επίταξης από τους Ναζί το 1940, η τράπεζα κλείνει οριστικά όμως ακόμα και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το ίδιο κτίριο ως στοά παρέμεινε οικονομικό κύτταρο του κέντρου περιλαμβάνοντας πλέον εμπορικά καταστήματα λευκών ειδών και βιοτεχνίες έτοιμων ενδυμάτων. Τέλος το πιο εντυπωσιακό στοιχείο, κατά τη γνώμη μου, σχετικά με το εν λόγω κτίριο, το οποίο μάλιστα αποτέλεσε και την αφορμή για την αναφορά μου σ’ αυτό είναι το γεγονός πως το 1978 οι δείκτες του ρολογιού που κοσμεί το αέτωμα της στοάς Μαλακοπή σταμάτησαν, δείχνοντας μέχρι και σήμερα 11:07 μ.μ., την ακριβή ώρα του μεγάλου σεισμού που έπληξε τη Θεσσαλονίκη.

Γλώσσα Λαντίνο, Μαρία Βαρδαλά

 Από τον «Εβραϊκό περίπατο», επέλεξα την αναμνηστική πλάκα όπου αναγράφεται σε γλώσσα Λαντίνο η αφιέρωση για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης. Η ιαπανοεβραϊκή γλώσσα, γνωστή και ως Λαντίνο ή Λαδίνο είναι ποικιλία της ισπανικής (καστιλιάνικης), η οποία ομιλείται επί πολλούς αιώνες από τους Σεφαραδίτες, τους Εβραίους που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία το 1492. Όπως συνέβη και με τη γλώσσα Γίντις (γερμανοεβραϊκή), η ισπανοεβραϊκή γλώσσα έχει υποστεί την έντονη επίδραση της Εβραϊκής και γράφεται με χαρακτήρες του λατινικού αλφαβήτου στα περισσότερα μέρη, ενώ στο Ισραήλ προτιμάται το εβραϊκό αλφάβητο. Ο όρος προέρχεται από το επίθετο latino. Άλλα ονόματα με τα οποία αποκαλείται η γλώσσα είναι Σεφαραδίτικη, Γιουντέσμο και Spanyolit. Η ομιλουμένη γλώσσα των Ισπανών Εβραίων δεν διέφερε ουσιωδώς από την Ισπανική, παρατηρούνται όμως ορισμένες ιδιαιτερότητες, κυρίως στην περιστασιακή χρήση εβραϊκού λεξιλογίου. Κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης παύει να είναι ευχερώς κατανοητή από τους Ιαπανούς της χερσονήσου, γιατί είχε αποκτήσει αρχαϊκό χαρακτήρα στο λεξιλόγιο και την προφορά και περιείχε πολλά δάνεια από άλλες γλώσσες.

Πλατεία Ελευθερίας (11 Ιουλίου 1942-Μαύρο Σάββατο), Άννα Σπυριδωνίδου

Ήταν 11 Ιουλίου το 1942 και ημέρα Σάββατο, όταν οι Γερμανοί κατακτητές, έχοντας καταλάβει την πόλη ένα χρόνο πριν, καλούν όλους τους άρρενες Εβραίους μεταξύ 18 έως 45 ετών να συγκεντρωθούν στην πλατεία Ελευθερίας για καταγραφή. Ο αριθμός που καταγράφθηκε ήταν 9.000. Εκεί τους υποβάλλουν σε καταναγκαστικά έργα και σωματικές ασκήσεις κάτω από τον καυτό ήλιο του καλοκαιριού χωρίς ένα ποτήρι νερό ή ένα καπέλο και μάλιστα με την απειλή ξυλοδαρμού και όπλων. Το όλο θέαμα είχε σαφώς και θεατές τους υπόλοιπους Θεσσαλονικείς χριστιανούς και μη που παρακολουθούσαν από τα μπαλκόνια του σπιτιού τους αδρανείς. Οι περισσότεροι συνελήφθησαν ενώ 4.000 στάλθηκαν να κατασκευάσουν έναν δρόμο που θα συνέδεε τη Θεσσαλονίκη με τη Λάρισα, μια περιοχή γεμάτη ελονοσία. Σαφώς το Μαύρο Σάββατο, όπως ονομάστηκε, αποτελούσε προαναγγελία για το ολοκαύτωμα που ακολούθησε αλλά κανένας από τους Εβραίους δεν δύνατο να το συλλάβει. 

Επτάφωτη Λυχνία, Κωνσταντία Πουρπουτίδου

Ξεκινήσαμε την ξενάγηση μας από τον χώρο του Πανεπιστημίου, οδηγηθήκαμε στον «Φραγκομαχαλά» και τέλος στην Πλατειά Ελευθερίας. Πολλά ήταν αυτά που μου έκαναν εντύπωση, ωστόσο περισσότερο μου κίνησε την περιέργεια η Επτάφωτος Λυχνία που βρίσκεται στην Πανεπιστημιούπολη. Αρχικά, δεν είχα καταλάβει τι είναι και σε τι χρησιμεύει, για αυτό και μπήκα στη διαδικασία να το μάθω. Μου φάνηκε πολύ ενδιαφέρον.

Η Επτάφωτος Λυχνία (στα εβραϊκά μενόρα) ήταν ένα φωτιστικό σκεύος με επτά λυχνάρια –εξ ου και η ονομασία της− που έκαιγε αρχικά στα άγια της Σκηνής του Μαρτυρίου στην έρημο και στη συνέχεια στον Ναό του Σολομώντα. Έτσι, έγινε σύμβολο των Ισραηλιτών και της ιουδαϊκής θρησκείας μαζί με το Αστέρι του Δαβίδ. Όπως αναφέρεται και στην Αγία Γραφή η λυχνία κατασκευαζόταν από συμπαγές χρυσό και το ύψος της ήταν ίσο με τρεις πήχεις. Οι λύχνοι της Επτάφωτης Λυχνίας ανάβονταν καθημερινά με νωπό, αγιασμένο ελαιόλαδο και έκαιγαν από το βραδύ έως το πρωί. Συμφώνα με τον Ιώσηπο Φλάβιο, Εβραίο ιστορικό, επιτρεπόταν να καίνε την ημέρα οι τρεις από τους επτά λύχνους. Αυτό όμως έρχεται σε διάσταση με την εβραϊκή παράδοση. Το Ταλμούδ αναφέρει, δηλαδή, ότι μόνο ο κεντρικός λύχνος μπορούσε να καίει όλη μέρα. Μάλιστα ο κεντρικός λύχνος ξεκινούσε με την ίδια ποσότητα λαδιού, άναβε πρώτος, ωστόσο παρέμενε αναμμένος ακόμα και όταν οι υπόλοιποι έξι λύχνοι είχαν κάψει το λάδι και είχαν σβήσει. Αυτό, το αποκαλούν «θαύμα του hama’aravi» (θαύμα του δυτικού λύχνου). Σταμάτησε όμως 40 χρόνια πριν την καταστροφή του Δεύτερου Ναού. Ο Κλήμης Αλεξανδρείας και ο Φίλων ο Ιουδαίος θεωρούσαν την Επτάφωτη Λυχνία (συναντάται αρχικά στην Αρχαία Μεσοποταμία) ότι συμβόλιζε τους επτά πλανήτες στην Αρχαιότητα (Σελήνη, Ερμής, Αφροδίτη, Άρης, Ζευς και Κρόνος). Έτσι μεταφέρθηκε και στην Εβραϊκή μυστικιστική παράδοση. Όμως οι Εβραίοι διανοούμενοι θεωρούσαν πως η λυχνία συμβόλιζε το ιδανικό του παγκόσμιου Διαφωτισμού. Οι επτά λύχνοι συμβολίζουν τους κλάδους της ανθρώπινης γνώσης που στρέφονταν προς τον κεντρικό λύχνο που συμβολίζει τον Θεό. Επιπλέον, ένας άλλος συμβολισμός είναι η Εξαήμερος Δημιουργία του Κόσμου, με τον Κεντρικό λύχνο να συμβολίζει το Σάββατο, την έβδομη μέρα της αναπαύσεως του Θεού.

Πηγές:

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%80%CF%84%CE%AC%CF%86%CF%89%CF%84%CE%BF%CF%82_%CE%BB%CF%85%CF%87%CE%BD%CE%AF%CE%B1

http://pomegranate4711.blogspot.gr/2013/03/7.html